Khamenei: మధ్యప్రాచ్య రాజకీయ పటాన్ని దశాబ్దాల పాటు తన కనుసన్నలతో శాసించిన ఒక ధ్రువతార నేలకొరిగింది. అమెరికా-ఇజ్రాయెల్ ఉమ్మడి ఆపరేషన్లో ఇరాన్ (Iran) సుప్రీం లీడర్ అయతుల్లా (Ayatollah Ali Khamenei) అలీ ఖమేనీ మరణించడం కేవలం ఒక వ్యక్తి భౌతిక ముగింపు కాదు; అది ఒక సుదీర్ఘ సిద్ధాంత పోరాట పతనం. అజేయమని నమ్మిన ఇరాన్ రక్షణ కవచాలను చీల్చుకుంటూ వెళ్లిన క్షిపణులు, కేవలం ఖమేనీ నివాసాన్ని మాత్రమే కాదు, ఒక మొండి పట్టుదల కలిగిన ‘థియోక్రసీ’ ఆత్మగౌరవాన్ని కూడా ఛిన్నాభిన్నం చేశాయి. నేడు ఇరాన్ వీధులు నిశ్శబ్దంగా ఉన్నాయంటే అది కేవలం శోకం వల్ల కాదు, రాబోయే భీకర అనిశ్చితిని చూస్తున్న ఆందోళన వల్ల.
Khamenei పతనం వెనుక అసలు కథ
అత్యాధునిక బంకర్లు, ‘రివల్యూషనరీ గార్డ్స్’ (IRGC) కట్టుదిట్టమైన భద్రత, ఇవన్నీ ఖమేనీని (Khamenei) కాపాడలేకపోయాయి. ఇజ్రాయెల్ (Israel) మొసాద్, అమెరికా (America) ఇంటెలిజెన్స్ సమన్వయం ఎంత పకడ్బందీగా ఉందంటే, ఖమేనీ కదలికలను సెకన్ల వ్యవధిలో ట్రాక్ చేసి మరీ దాడి చేశాయి. ఇది ఇరాన్ నిఘా వ్యవస్థలోని లోపాలను, అంతర్గతంగా పెరిగిన ‘ఇంటి దొంగల’ ప్రాబల్యాన్ని ఎత్తిచూపుతోంది. 40 రోజుల సంతాప దినాలు ఇరాన్ తన గాయాలను మానపుకోవడానికి సరిపోవు.
ఈ దాడి కేవలం ఒక సైనిక విజయం కాదు, ఇరాన్ అంతర్గత వ్యవస్థలో ఎంత లోతుగా శత్రువు చొచ్చుకుపోయాడో చెప్పే నిదర్శనం. గతంలో ఖాసిం సులేమానీని అమెరికా హతమార్చినప్పుడే ఇరాన్ రక్షణ వ్యవస్థలో పగుళ్లు కనిపించాయి, ఇప్పుడు సుప్రీం లీడర్ పతనంతో ఆ పగుళ్లు అగాధాలుగా మారాయి.
ఖమేనీ సామ్రాజ్యం: నిరంకుశత్వం – నిబద్ధత
1989లో రుహొల్లా ఖొమేనీ వారసుడిగా బాధ్యతలు చేపట్టిన అలీ ఖమేనీ (Khamenei), ఇరాన్ను ఒక విలక్షణమైన ‘మతపరమైన దేశం’గా మార్చారు. ఖమేనీ పాలనను అర్థం చేసుకోవాలంటే ఆయన రాజకీయ ప్రయాణాన్ని మూడు దశలుగా విభజించవచ్చు:
- స్థిరీకరణ (1989-2000): ఇరాన్-ఇరాక్ యుద్ధం తర్వాత ఛిన్నాభిన్నమైన దేశాన్ని ఆర్థికంగా నిలబెట్టడం, విప్లవ వారసత్వాన్ని కాపాడటం.
- ప్రాబల్యం (2000-2015): మధ్యప్రాచ్యంలో ‘షీయా క్రెసెంట్’ను నిర్మించడం, అణు కార్యక్రమాన్ని వేగవంతం చేయడం.
- సంక్షోభం (2015-నేటి వరకు): ఆంక్షల ఒత్తిడి, అంతర్గత నిరసనలు, ఇజ్రాయెల్తో ప్రత్యక్ష యుద్ధం.
అపరిమిత అధికారం: పేరుకు ప్రజాస్వామ్యం ఉన్నా, ఎన్నికైన అధ్యక్షులు ఉన్నా.. అంతిమ నిర్ణయం ఎప్పుడూ ‘సుప్రీం లీడర్’దే. న్యాయం, సైన్యం, ఆర్థిక వ్యవస్థ.. అన్నీ ఆయన చేతుల్లోనే ఉండేవి. ఆయన అనుమతి లేనిదే ఆ దేశంలో ఆకు కూడా కదిలేది కాదు.
ఇది కూడా చదవండి: Menaka Guruswamy: పెద్దల సభకు “స్వలింగ సంపర్కురాలు”
‘వెలాయత్-ఎ-ఫఖీహ్’ – పాశ్చాత్య వ్యతిరేకత
ఖమేనీ దృష్టిలో అమెరికా అంటే ‘మహా సైతాన్’. పాశ్చాత్య సంస్కృతి తన దేశంలోకి ప్రవేశిస్తే ఇస్లామిక్ విప్లవం నీరుగారిపోతుందని ఆయన నమ్మారు. ఖమేనీ సిద్ధాంతం ప్రధానంగా రెండు స్తంభాలపై నిలబడింది:
- మత ఛాందసవాదం: ఆధునిక ప్రపంచంతో పోటీ పడుతూనే, దేశాన్ని 7వ శతాబ్దపు మత నిబంధనలతో కట్టిపడేశారు. మహిళల హక్కులు, హిజాబ్ వంటి విషయాల్లో ఆయన తీసుకున్న కఠిన నిర్ణయాలు దేశాన్ని వెనక్కి నెట్టాయి.
- వెలాయత్-ఎ-ఫఖీహ్: మత గురువుకు దైవిక అధికారం ఉంటుందనే సిద్ధాంతాన్ని ఆయన తూచా తప్పకుండా అమలు చేశారు. ఇది ఇరాన్ను ప్రపంచ దేశాల నుండి ఒంటరిని చేసింది. రాజకీయాల్లో మతం ఉండాలా? లేక మతంలో రాజకీయం ఉండాలా? అన్న చర్చకు ఆయన తన అధికారం ద్వారా సమాధానం ఇచ్చారు.
అభివృద్ధి vs విధ్వంసం: ఒక వైరుధ్యాల మేళవింపు
ఖమేనీ (Khamenei) పాలనను అంచనా వేయడం సులభం కాదు. ఆయన హయాంలో ఇరాన్ (Iran) సాధించిన ప్రగతి ఎంత ఉందో, చవిచూసిన వినాశనం అంతకంటే ఎక్కువ.
సైనిక – శాస్త్రీయ పరాక్రమం: ఖమేనీ హయాంలో ఇరాన్ క్షిపణి పరిజ్ఞానంలో ప్రపంచ స్థాయికి చేరింది. డ్రోన్ల తయారీలో రష్యా వంటి దేశాలకే సాయం చేసే స్థాయికి ఎదిగింది. అణు కార్యక్రమాన్ని పశ్చిమ దేశాల ఆంక్షల మధ్య కూడా కొనసాగించడం ఆయన మొండితనానికి నిదర్శనం. శాస్త్రీయ రంగంలో, ముఖ్యంగా నానో టెక్నాలజీ, స్టెమ్ సెల్ రీసెర్చ్లో ఇరాన్ గణనీయమైన అభివృద్ధి సాధించింది.
ఆర్థిక పతనం: మరోవైపు, ఆంక్షల కారణంగా ఇరాన్ కరెన్సీ ‘రియల్’ విలువ కాగితం ముక్కతో సమానమైంది. దేశంలో 40% పైగా ప్రజలు పేదరికంలో మగ్గుతున్నారు. ప్రజలు తినడానికి తిండి లేక అల్లాడుతుంటే, ఖమేనీ మాత్రం వందల కోట్లు ‘ప్రాక్సీ’ యుద్ధాల కోసం ఖర్చు చేశారనేది చేదు నిజం. అవినీతి వ్యవస్థలో పాతుకుపోయింది, సంపద అంతా కొద్దిమంది మత గురువుల చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది.
ఇస్లామిక్ ప్రపంచంలో ‘బిగ్ బ్రదర్’ కావాలన్న తాపత్రయం
సున్నీ ప్రాబల్యం ఉన్న ముస్లిం (Muslim) ప్రపంచంలో షీయా ఆధిపత్యాన్ని నిలబెట్టడానికి ఖమేనీ (Khamenei) అహర్నిశలు శ్రమించారు. దీని కోసం ఆయన నిర్వహించిన ప్రధాన ఆపరేషన్లు, వ్యూహాలు ఇవే:
- షీయా క్రెసెంట్: లెబనాన్ (హిజ్బుల్లా) నుండి యెమెన్ (హూతీలు) వరకు, సిరియా నుండి ఇరాక్ వరకు ఒక సైనిక వలయాన్ని సృష్టించారు. దీని ద్వారా ఇజ్రాయెల్ చుట్టూ ఒక ‘రింగ్ ఆఫ్ ఫైర్’ను ఏర్పాటు చేశారు.
- ముస్లిం దేశాలతో వైఖరి: సౌదీ అరేబియాతో ఉన్న వైరం కేవలం మతపరమైనదే కాదు, అది రాజకీయ పెత్తనం కోసం జరిగిన పోరాటం. యెమెన్ యుద్ధం ద్వారా సౌదీని ఇబ్బందులకు గురిచేశారు. అయితే, కశ్మీర్ వంటి అంశాలపై భారత్ కు వ్యతిరేకంగా మాట్లాడటం ద్వారా తన ఇస్లామిక్ నాయకత్వాన్ని చాటుకునే ప్రయత్నం చేశారు.
ప్రధాన ఆపరేషన్లు – వ్యూహాత్మక ఘట్టాలు
ఖమేనీ ప్రస్థానంలో కొన్ని కీలక ఘట్టాలు ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని, పాలనను ప్రతిబింబిస్తాయి:
- 1989 వారసత్వ బదిలీ: అత్యున్నత నాయకుడిగా ఎంపికయ్యే అర్హత (అయతుల్లా స్థాయి) లేకపోయినా, రాజ్యాంగాన్ని సవరించి మరీ పీఠాన్ని అధిరోహించారు.
- అణు ప్రతిష్టంభన (2000s): పశ్చిమ దేశాల కళ్ళు కప్పి అణు కేంద్రాన్ని నిర్మించడం, ఆ తర్వాత 2015లో ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడం, మళ్ళీ దాని నుండి వైదొలగడం వంటి చర్యలతో ప్రపంచాన్ని ఉత్కంఠకు గురిచేశారు.
- సిరియా అంతర్యుద్ధం: అసద్ ప్రభుత్వాన్ని కాపాడటానికి వేల సంఖ్యలో తన సైనికులను పంపి, మధ్యప్రాచ్యంలో రష్యాకు బలమైన భాగస్వామిగా మారారు.
- క్షేత్రస్థాయి ప్రాక్సీ వార్స్: ఖాసిం సులేమానీ నేతృత్వంలో విదేశాల్లో ఇరాన్ అనుకూల బలగాలను తయారు చేయడం.
అంతర్జాతీయ విశ్లేషకుల అభిప్రాయాలు
ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న రాజకీయ విశ్లేషకులు ఖమేనీ మరణాన్ని భిన్న కోణాల్లో చూస్తున్నారు:
“ఖమేనీ మరణం మధ్యప్రాచ్యంలో ఒక శకాన్ని ముగించింది. ఆయన ఒక వ్యూహకర్తగా ఇరాన్ను కాపాడారు, కానీ పాలకుడిగా తన ప్రజలను ఓడించారు.” — రాబర్ట్ ఎల్లాన్ (Political Analyst, BBC)
“ఇది కేవలం ఒక వ్యక్తి పతనం కాదు, ఇరాన్ లోని మతపరమైన నియంతృత్వానికి తగిలిన కోలుకోలేని దెబ్బ. ఇరాన్ ఇప్పుడు తన అస్తిత్వ పోరాటాన్ని మొదలుపెట్టాలి.” — ఫర్హాద్ ఖోస్రో (Middle East Expert)
ప్రజల ఆగ్రహం – వారసత్వ పోరు
ఖమేనీ మరణవార్త విన్న తర్వాత ఇరాన్ (Iran) లోపల రెండు రకాల స్పందనలు కనిపిస్తున్నాయి. ఒక వర్గం కన్నీరు మున్నీరవుతుంటే, యువత మాత్రం తమ భవిష్యత్తుపై కొత్త ఆశలు పెంచుకుంటోంది.
తదుపరి సుప్రం లీడర్ ఎవరు?
ఖమేనీ తన వారసుడిగా తన కుమారుడు మొజ్తబా ఖమేనీ (Mojtaba Khamenei)ని సిద్ధం చేశారనే వార్తలు ఉన్నాయి. మొజ్తబాకు IRGC మద్దతు ఉంది, కానీ వారసత్వ రాజకీయం ఇస్లామిక్ విప్లవ సిద్ధాంతాలకు విరుద్ధమని ఒక వర్గం వాదిస్తోంది. మరొకవైపు, కరుడుగట్టిన మతవాదులు అధికారం కోసం కాచుకుని ఉన్నారు. ఒకవేళ ఏకాభిప్రాయం కుదరకపోతే, ఇరాన్ లో అంతర్యుద్ధం వచ్చే ప్రమాదం కూడా ఉంది.
చరిత్ర ఇచ్చే తీర్పు ఏమిటి?
అయతుల్లా అలీ ఖమేనీ ఒక భారీ వృక్షం లాంటి వారు. ఆయన నీడలో ఇరాన్ ఎదిగింది, అదే నీడలో స్వేచ్ఛ ఊపిరి ఆడక చనిపోయింది. ఆయన పతనం మధ్యప్రాచ్యంలో ఒక భారీ మార్పుకు నాంది. ఇరాన్ ఇప్పుడు తన మార్గాన్ని మార్చుకుంటుందా? లేక ప్రతీకార జ్వాలలతో ప్రపంచ యుద్ధానికి దారితీస్తుందా?
ఖమేనీ మంచి-చెడుల బేరీజు వేస్తే.. ఆయన దేశాన్ని ఒక శక్తిగా నిలబెట్టారు, కానీ దేశాత్మను చంపేశారు. చరిత్ర ఆయనను ఒక ‘విప్లవకారుడిగా’ కాకుండా, మారుతున్న కాలంతో పాటు మారలేక, తన అహంతో దేశాన్ని సంక్షోభంలోకి నెట్టిన నాయకుడిగా గుర్తుంచుకుంటుంది. తన 40 ఏళ్ల ప్రయాణంలో ఆయన నిర్మించిన ఇనుప కోటలు కూలిపోయాయి, కానీ ఆయన వదిలి వెళ్లిన సిద్ధాంత బీజాలు ఇంకా ఇరాన్ మట్టిలో ఉన్నాయి. అవి చిగురిస్తాయా? లేక నిప్పుల్లో కాలిపోతాయా? అనేది వేచి చూడాలి.
