Amaravati: ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయ యవనికపై దశాబ్ద కాలంగా సాగుతున్న రాజధాని అనిశ్చితికి నేడు ఒక కీలక మలుపు లభించింది. అమరావతిని (Amaravati) ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర ఏకైక శాశ్వత రాజధానిగా (Permanent Capital for Andhra Pradesh) గుర్తిస్తూ రాష్ట్ర శాసనసభ ఏకగ్రీవంగా తీర్మానం చేయడం ద్వారా కూటమి ప్రభుత్వం తన స్పష్టమైన సంకల్పాన్ని చాటిచెప్పింది. కేవలం తీర్మానంతో ఆగకుండా, దీనిని కేంద్ర ప్రభుత్వానికి పంపించి ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం-2014లో (Andhra Pradesh Reorganization Act 2014) సవరణ చేయాలని కోరడం ద్వారా ఒక భారీ న్యాయపరమైన కవచాన్ని నిర్మించాలని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది. అయితే, “రాజ్యాంగం ప్రకారం ఏదీ శాశ్వతం కాదు” అనే వాదనల మధ్య, పార్లమెంటు సవరణ ద్వారా రాజధానిని (Capital City) భవిష్యత్తులో మార్చలేరా? రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్స్ ఏం చెబుతున్నాయి? అనే అంశాలపై మేధోపరమైన చర్చ అవసరం.
విభజన చట్టం – 2014: పునాది ఎక్కడ ఉంది?
భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 3 ప్రకారం, కొత్త రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేసే అధికారం, వాటి సరిహద్దులను మార్చే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉంటుంది. 2014లో ఆంధ్రప్రదేశ్ (Andhra Pradesh) విభజన జరిగినప్పుడు, “ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం” ద్వారానే ఉమ్మడి రాష్ట్రం విడిపోయింది. ఆ చట్టంలో సెక్షన్ 5, 6 మరియు 94 రాజధాని ఏర్పాటుకు సంబంధించిన విధివిధానాలను పేర్కొన్నాయి.
ప్రస్తుత కూటమి ప్రభుత్వం కోరుతున్నది ఏమిటంటే, ఈ విభజన చట్టంలో “అమరావతియే ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని” అనే అంశాన్ని స్పష్టంగా చేర్చడం. ఒకవేళ పార్లమెంటు ఈ చట్టాన్ని సవరించి అమరావతి పేరును అందులో చేర్చితే, అది కేవలం రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పరిధిలోని అంశంగా కాకుండా, కేంద్ర చట్టంలో భాగంగా మారుతుంది. ఇది భవిష్యత్తులో వచ్చే ఏ రాష్ట్ర ప్రభుత్వమైనా ఒక సాధారణ గెజిట్ నోటిఫికేషన్ ద్వారా రాజధానిని మార్చకుండా అడ్డుకట్ట వేస్తుంది.
ఇది కూడా చదవండి: Film City: ఏపీలో ఇంటర్నేషనల్ ఫిల్మ్ సిటీ?
రాజ్యాంగ సవరణ, ఆర్టికల్ 4 ప్రాధాన్యత
రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 4 ఒక అసాధారణ శక్తిని పార్లమెంటుకు ఇస్తుంది. ఆర్టికల్ 2, 3 కింద చేసే చట్టాలు (రాష్ట్రాల ఏర్పాటు లేదా మార్పులు) రాజ్యాంగంలోని షెడ్యూల్ 1 మరియు 4లను సవరించడానికి అనుమతిస్తాయి. ఇవి ఆర్టికల్ 368 కింద వచ్చే సాధారణ రాజ్యాంగ సవరణలుగా పరిగణించబడవు. అంటే, పార్లమెంటు సాధారణ మెజారిటీతోనే రాజధాని అంశాన్ని విభజన చట్టంలో పొందుపరచవచ్చు.
ఒకసారి పార్లమెంటు చట్టంలో అమరావతి (Amaravati) పేరు చేర్చబడిన తర్వాత, భవిష్యత్తులో ఏదైనా ప్రభుత్వం దానిని మార్చాలనుకుంటే:
- రాష్ట్ర అసెంబ్లీలో మళ్లీ తీర్మానం చేయాలి.
- కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆ తీర్మానాన్ని ఆమోదించి, మళ్లీ పార్లమెంటులో చట్ట సవరణ చేయాలి.
- లోక్సభ, రాజ్యసభల్లో ఆ బిల్లు నెగ్గాలి.
కేంద్రం ప్రమేయం లేకుండా రాష్ట్రం సొంతంగా రాజధానిని మార్చడం అసాధ్యం అయ్యేలా చేయడమే ప్రస్తుత వ్యూహం.
భవిష్యత్తులో మార్చే అవకాశం ఉండదా?
“రాజ్యాంగాన్ని సవరించడం ద్వారా ఏదైనా మార్చవచ్చు కదా, మరి అమరావతి (Amaravati) ఎలా శాశ్వతం అవుతుంది?” అనే ప్రశ్న ఇక్కడ ఉదయిస్తుంది. దీనికి సమాధానం రెండు కోణాల్లో ఉంటుంది:
- డాక్ట్రిన్ ఆఫ్ ప్రామిసరీ ఎస్టాపెల్ (Promissory Estoppel)
రాజధాని కోసం రైతులు 33,000 ఎకరాల భూమిని ఇచ్చారు. ఇది ప్రభుత్వం మరియు ప్రజల మధ్య జరిగిన ఒక ఒప్పందం. ‘ప్రామిసరీ ఎస్టాపెల్’ అనే న్యాయ సూత్రం ప్రకారం, ప్రభుత్వం ఒక హామీ ఇచ్చి, దాని ఆధారంగా ప్రజలు నష్టపోయినప్పుడు (ఇక్కడ భూమి ఇవ్వడం), ప్రభుత్వం ఆ హామీ నుండి వెనక్కి తగ్గడానికి వీల్లేదు. హైకోర్టు గతంలో ఇచ్చిన తీర్పులో కూడా అమరావతిని (Amaravati) మార్చే అధికారం రాష్ట్ర అసెంబ్లీకి లేదని పేర్కొనడానికి ఇదొక ప్రధాన కారణం.
- రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపం (Basic Structure)
భవిష్యత్తులో ఏ ప్రభుత్వమైనా రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా రాజధానిని మార్చాలని చూసినా, అది ‘న్యాయ సమీక్ష’ (Judicial Review)కు లోబడి ఉంటుంది. రాజ్యాంగంలోని మౌలిక స్వరూపానికి భంగం కలిగించేలా లేదా పౌరుల ప్రాథమిక హక్కులను (ఆర్టికల్ 21 – జీవనోపాధి) దెబ్బతీసేలా ఉండే ఏ సవరణనైనా సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేయగలదు. వేల కోట్ల ప్రజా ధనాన్ని వెచ్చించి నిర్మించిన మౌలిక సదుపాయాలను వదిలేసి, రాజధానిని మార్చడం ‘ఆర్బిట్రరీ’ (ఏకపక్ష నిర్ణయం) కిందకు వస్తుందని న్యాయ నిపుణులు వాదిస్తారు.
ప్రభుత్వాల రాజకీయ చదరంగం
రాజకీయంగా చూస్తే, కూటమి ప్రభుత్వం కేంద్రంతో ఉన్న సత్సంబంధాలను వాడుకుని విభజన చట్టానికి సవరణ కోరుతోంది. ఒకవేళ పార్లమెంటులో ఈ సవరణ పూర్తయితే, భవిష్యత్తులో మరో ప్రభుత్వం వచ్చి రాజధానిని మార్చాలంటే అది కేవలం రాష్ట్ర స్థాయి నిర్ణయం కాబోదు. దానికి కేంద్రంలోని అధికార పార్టీ మద్దతు కూడా తప్పనిసరి అవుతుంది.
అయితే, భారత ప్రజాస్వామ్యంలో ఏ చట్టమైనా మార్పుకు లోబడి ఉంటుంది. కానీ, అమరావతి విషయంలో “చట్టబద్ధమైన శాశ్వతత్వం” కల్పించడం ద్వారా ప్రభుత్వం మూడు రకాల అడ్డంకులను సృష్టిస్తోంది:
- రాజకీయ అడ్డంకి: పార్లమెంటులో చట్టం చేయడం ద్వారా దీనిని జాతీయ అంశంగా మార్చడం.
- న్యాయపరమైన అడ్డంకి: భూ సమీకరణ ఒప్పందాలను చట్టంలో భాగం చేయడం ద్వారా కోర్టుల రక్షణ కల్పించడం.
- ఆర్థిక అడ్డంకి: కేంద్రం నుండి గ్రాంట్లు, వరల్డ్ బ్యాంక్ వంటి సంస్థల నుండి రుణాలు అమరావతి పేరుతోనే వస్తాయి కాబట్టి, రాజధానిని మారిస్తే ఆ నిధులన్నీ తిరిగి చెల్లించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది.
అమరావతిని శాశ్వత రాజధానిగా (Capital) ప్రకటించడం అనేది కేవలం ఒక ప్రాంతం పేరును ఖరారు చేయడం కాదు; అది ఐదేళ్లుగా నలిగిపోయిన ఒక రాష్ట్ర ఆత్మగౌరవాన్ని పునరుద్ధరించే ప్రయత్నం. రాజ్యాంగ పరంగా పార్లమెంటుకు సర్వాధికారాలు ఉన్నప్పటికీ, చట్టబద్ధమైన ఒప్పందాలు, న్యాయస్థానాల తీర్పులు, ప్రజా తీర్పు నేపథ్యంలో రాజధాని మార్పు అనేది భవిష్యత్తులో దాదాపు అసాధ్యమైన ప్రక్రియగా మారుతుంది.
కేంద్రం ఈ తీర్మానాన్ని ఆమోదించి, విభజన చట్టానికి సవరణలు చేస్తే, ఆంధ్రప్రదేశ్ (Andhra Pradesh) చరిత్రలో అమరావతి అధ్యాయం ఒక సుస్థిరమైన మలుపు తీసుకుంటుంది. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 3, 4 మరియు ఆర్టికల్ 226ల పరిధిలో అమరావతికి (Amaravati) లభించే రక్షణే ఆ నగరాన్ని రాష్ట్రానికి దిక్సూచిగా నిలబెడుతుంది.
