Delimitation: భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో ఏప్రిల్ 16 ఒక చారిత్రాత్మక దినంగా నిలిచిపోనుంది. దశాబ్దాలుగా నలుగుతున్న మహిళా రిజర్వేషన్ల బిల్లు (నారీ శక్తి వందన్ అధినియం) అమలుకు ఉన్న అడ్డంకులను తొలగిస్తూ, లోక్సభ స్థానాలను ఏకంగా 850కి పెంచే దిశగా కేంద్ర ప్రభుత్వం అడుగులు వేస్తోంది. 131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు ద్వారా ఈ మార్పును తీసుకురావాలని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది. అసలు ఈ సీట్ల పెంపు (Delimitation) వెనుక ఉన్న రాజకీయ సమీకరణాలేంటి? ఏ రాష్ట్రానికి ఎన్ని సీట్లు రాబోతున్నాయి? ఉత్తరాదికి (North India), దక్షిణాదికి (South India) మధ్య ఉన్న అగాధం ఈ పెంపుతో పూడుతుందా లేక మరింత పెరుగుతుందా? అనే అంశాలపై సమగ్ర విశ్లేషణ.
850 సీట్ల ప్రతిపాదన: నేపథ్యం – వ్యూహం
ప్రస్తుతం లోక్సభలో (Lok Sabha) 543 ఎన్నికైన స్థానాలు ఉన్నాయి. 1971 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా ఈ స్థానాల పంపిణీ జరిగింది. అయితే, 2029 సాధారణ ఎన్నికల నాటికి 33శాతం మహిళా రిజర్వేషన్లను (Women Reservations) అమలు చేయాలని ప్రభుత్వం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ప్రస్తుతం ఉన్న 543 సీట్లలోనే రిజర్వేషన్లు అమలు చేస్తే, పురుష ఎంపీల సంఖ్య భారీగా తగ్గిపోతుంది. ఇది రాజకీయంగా తీవ్ర అసంతృప్తికి దారి తీస్తుంది. ఈ రాజకీయ ఘర్షణను నివారించడానికి కేంద్రం మాస్టర్ ప్లాన్ వేసింది. అదే ‘సీట్ల సంఖ్య పెంపు’.
లోక్సభ స్థానాలను 850కి పెంచడం ద్వారా, అందులో 33 శాతం అంటే 283 స్థానాలను మహిళలకు కేటాయిస్తారు. మిగిలిన 567 స్థానాలు జనరల్, ఇతర కేటగిరీలకు అందుబాటులో ఉంటాయి. అంటే, మహిళా కోటా అమలు చేసిన తర్వాత కూడా, ప్రస్తుతం ఉన్న మొత్తం సభ సంఖ్య (543) కంటే ఎక్కువ సీట్లు పురుషులకు లేదా సాధారణ అభ్యర్థులకు అందుబాటులో ఉంటాయి. దీనివల్ల ప్రస్తుత ఎంపీల నుండి వ్యతిరేకత రాకుండా చూసుకోవచ్చని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది.
రాష్ట్రాల వారీగా సీట్ల పంపిణీ: ఎవరికి లాభం?
ప్రతిపాదిత 131వ సవరణ బిల్లు ప్రకారం, మొత్తం 850 సీట్లలో 815 సీట్లు రాష్ట్రాలకు, 35 సీట్లు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు (UTs) కేటాయించబడతాయి. ప్రస్తుతం రాష్ట్రాలకు 530, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు 13 సీట్లు ఉన్నాయి. ఈ పెంపులో ప్రభుత్వం అనుసరిస్తున్న విధానాన్ని “ప్రో-రాటా విస్తరణ” (Pro-rata expansion) అని పిలుస్తున్నారు. అంటే, ప్రస్తుతమున్న సీట్ల వాటా ఆధారంగా సుమారు 56% పెంపును ప్రతిపాదించారు.
దీని కోసం 2026 తర్వాత జరగబోయే జనాభా లెక్కల కోసం ఆగకుండా, 2011 జనాభా లెక్కలనే ప్రాతిపదికగా తీసుకోవాలని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది. తద్వారా Delimitation (నియోజకవర్గాల పునర్విభజన) ప్రక్రియను వేగవంతం చేయవచ్చు.
ప్రధాన రాష్ట్రాల అంచనా సీట్లు:
| రాష్ట్రం | ప్రస్తుత సీట్లు | అంచనా వేసిన కొత్త సీట్లు (సుమారు) |
| ఉత్తరప్రదేశ్ | 80 | 125 |
| మహారాష్ట్ర | 48 | 75 |
| పశ్చిమ బెంగాల్ | 42 | 65 |
| బీహార్ | 40 | 62 |
| తమిళనాడు | 39 | 61 |
| ఆంధ్రప్రదేశ్ | 25 | 39 |
| తెలంగాణ | 17 | 26 |
| కేరళ | 20 | 31 |
ఉత్తర – దక్షిణ రాష్ట్రాల మధ్య పెరుగుతున్న అంతరం
ఈ డీలిమిటేషన్ ప్రక్రియలో అత్యంత వివాదాస్పద అంశం ఇదే. జనాభా ప్రాతిపదికన సీట్లను పెంచితే, జనాభా నియంత్రణ పాటించిన దక్షిణాది రాష్ట్రాలకు (South India) అన్యాయం జరుగుతుందని దశాబ్దాలుగా వాదన వినిపిస్తోంది. ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించిన ‘ప్రో-రాటా’ పద్ధతిలో శాతాల పరంగా అన్ని రాష్ట్రాలకు సమానంగా పెరిగినా, ‘సంఖ్యాపరంగా’ ఉత్తరాది రాష్ట్రాలే (North India) భారీగా లబ్ధి పొందుతాయి.
ఉదాహరణకు, ఉత్తరప్రదేశ్ (UP), తమిళనాడు రెండింటికీ 56% సీట్లు పెరిగినా…
ఉత్తరప్రదేశ్ లో 80 నుండి 125కు పెరుగుతాయి. అంటే 45 కొత్త సీట్లు వస్తాయి.
అదే తమిళనాడులో 39 నుండి 61కి పెరుగుతుంది. అంటే కేవలం 22 కొత్త సీట్లు మాత్రమే వస్తాయి.
శాతం ఒకటే అయినా, పార్లమెంటులో (Parliament) నిర్ణయాత్మక శక్తి పరంగా ఉత్తరాది ఆధిపత్యం మరింత పెరుగుతుంది. 125 సీట్లు ఉన్న ఉత్తరప్రదేశ్ ఒక్కటే దేశ రాజకీయ గమనాన్ని శాసించే స్థాయికి చేరుతుంది. ఇదే అంశంపై డీఎంకే (DMK), ‘ఇండియా’ (INDIA) కూటమి తీవ్ర ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నాయి. దక్షిణాది రాష్ట్రాల గొంతు పార్లమెంటులో నొక్కేసే ప్రమాదం ఉందని వారు వాదిస్తున్నారు.
ఇది కూడా చదవండి : Delimitation: మోదీ బిగ్ బ్యాంగ్..! దేశంలో రాజకీయ భూకంపం!!
Delimitation టైమ్లైన్
ఈ 131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు చట్టంగా మారాలంటే ఉభయ సభల్లో మూడింట రెండు వంతుల (2/3rd) మెజారిటీ అవసరం. ప్రస్తుతం ఎన్డీయే (NDA) బలంగా ఉన్నప్పటికీ, బీజేడీ (BJD), వైసీపీ (YSRCP) వంటి పార్టీల మద్దతు అవసరమవుతుంది. “నారీ శక్తి” పేరుతో ఈ బిల్లు వస్తున్నందున, దీనిని వ్యతిరేకించడం విపక్షాలకు రాజకీయంగా ఇబ్బందికరమైన విషయమే.
బిల్లు ఆమోదం పొందితే, ప్రక్రియ ఇలా ఉండవచ్చు:
1. జూన్ 2026: డీలిమిటేషన్ కమిషన్ ఏర్పాటు.
2. 2026 – 2028: దేశవ్యాప్తంగా 850 నియోజకవర్గాల సరిహద్దుల నిర్ణయం.
3. 2029: కొత్తగా ఏర్పడిన 850 స్థానాలకు ఎన్నికలు. ఇందులో 283 స్థానాలు మహిళలకు రిజర్వ్ చేయబడతాయి.
సీట్ల విస్తరణ – సవాళ్లు
కేవలం సీట్లు పెంచితే సరిపోదు, దాని వెనుక ఉన్న ఆచరణాత్మక ఇబ్బందులు అనేకం:
పార్లమెంట్ సామర్థ్యం: కొత్తగా నిర్మించిన పార్లమెంట్ భవనం (సెంట్రల్ విస్టా) సుమారు 888 మంది ఎంపీలు కూర్చునేలా రూపొందించబడింది. కాబట్టి వసతి పరంగా ఇబ్బంది ఉండదు.
రాజకీయ అసమానతలు: జనాభా నియంత్రణ పాటించిన రాష్ట్రాలను శిక్షించినట్లు కాకుండా, వారి రాజకీయ ప్రాముఖ్యత తగ్గకుండా చూడటం పెద్ద సవాలు.
ప్రజాస్వామ్య ప్రాతినిధ్యం: ప్రస్తుతం ఒక ఎంపీ సగటున 25 లక్షల మందికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నారు. అమెరికా, బ్రిటన్ వంటి దేశాల్లో ఈ సంఖ్య చాలా తక్కువ. భారత్లో ఎంపీల సంఖ్య పెరగడం వల్ల ప్రజలకు, ప్రతినిధికి మధ్య దూరం తగ్గి, సమస్యలు త్వరగా పరిష్కారమయ్యే అవకాశం ఉందన్నది ప్రభుత్వ వాదన.
850 సీట్ల ప్రతిపాదన భారత ప్రజాస్వామ్య ముఖచిత్రాన్ని పూర్తిగా మార్చేయబోతోంది. ఇది కేవలం మహిళలకు 33% రిజర్వేషన్లు ఇచ్చే ప్రక్రియ మాత్రమే కాదు, దేశ రాజకీయాల్లో ఉత్తర-దక్షిణ ధృవాల బలాబలాలను నిర్ణయించే కీలక మలుపు. ప్రభుత్వ లెక్కల ప్రకారం ఇది మహిళా సాధికారతకు వేదికైతే, విపక్షాల దృష్టిలో ఇది రాజకీయ ఆధిపత్య పోరు.
2026 జూన్ నాటికి డీలిమిటేషన్ కమిషన్ రంగంలోకి దిగితే, దేశంలో కొత్త నియోజకవర్గాల వేట మొదలవుతుంది. 2029 ఎన్నికల నాటికి భారత్ మరింత వైవిధ్యమైన, భారీ స్థాయి పార్లమెంటును చూడబోతోంది. ఈ లెక్కలు లోక్సభను మరింత పటిష్టం చేస్తాయా లేక రాష్ట్రాల మధ్య అపనమ్మకాలను, విభేదాలను మరింత పెంచుతుందా అన్నది కాలమే నిర్ణయించాలి.
