Nuclear Device : ప్రపంచంలోనే అత్యంత ప్రశాంతమైన ప్రదేశాలు హిమాలయాలు. రుషులు తపస్సు చేసుకునే పవిత్ర భూమి అది. కానీ, ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం (Cold War) సృష్టించిన భయం, అగ్రరాజ్యాల ఆధిపత్య పోరు ఆ పవిత్ర నిశ్శబ్దాన్ని భగ్నం చేసింది. గంగానదికి జీవం పోసే హిమానీనదాల (Glaciers) మధ్య, ఒక ప్రమాదకరమైన రేడియోధార్మిక మృత్యువు గత 60 ఏళ్లుగా నిద్రపోతోంది. 1965లో జరిగిన ఒక అత్యంత రహస్య ఆపరేషన్ విఫలమవడంతో, హిమాలయాల గర్భంలో ఇరుక్కుపోయిన ఒక అణు పరికరం కథ ఇది. ఇది కేవలం చరిత్ర కాదు, భవిష్యత్తు తరాలకు పొంచి ఉన్న ముప్పు.
అసలేం జరిగింది? చారిత్రక నేపథ్యం
అది 1964. చైనా తన జిన్జియాంగ్ ప్రాంతంలోని ‘లొప్ నూర్’ (Lop Nur) అణు పరీక్షా కేంద్రంలో మొదటిసారిగా అణుబాంబును విజయవంతంగా పరీక్షించింది. ఈ వార్త అగ్రరాజ్యం అమెరికా వెన్నులో వణుకు పుట్టించింది. ఆసియాలో చైనా ఎదుగుదల అమెరికాకు మింగుడుపడలేదు. అప్పటికి గూఢచారి ఉపగ్రహ (Spy Satellites) సాంకేతికత ఇంకా శైశవ దశలోనే ఉంది. చైనా క్షిపణి ప్రయోగాలను, అణు కార్యక్రమాలను పసిగట్టాలంటే, చైనా సరిహద్దులకు దగ్గరగా, అత్యంత ఎత్తులో ఒక ఎలక్ట్రానిక్ నిఘా వ్యవస్థ (ELINT device)ను ఏర్పాటు చేయడం ఒక్కటే మార్గమని అమెరికా గూఢచారి సంస్థ సీఐఏ (CIA) భావించింది.
ఈ విషయంలో భారతదేశ సహకారం కోరగా, చైనా దూకుడుతో విసిగిపోయి ఉన్న భారత్ కూడా ఇందుకు అంగీకరించింది. అలా సీఐఏ, భారత ఇంటెలిజెన్స్ బ్యూరో (IB) కలిసి “ఆపరేషన్ హ్యాట్” (Operation HAT) అనే కోడ్ నేమ్‌తో ఒక సాహసోపేతమైన మిషన్‌కు ప్రణాళిక రచించాయి. ఇందుకోసం వారు ఎంచుకున్న ప్రదేశం… దేశంలోనే రెండో ఎత్తైన శిఖరం, 25,643 అడుగుల ఎత్తులో ఉన్న ‘నందాదేవి’.
అణు ఇంధనం ఎందుకు? ఆ పరికరం ప్రత్యేకత ఏంటి?
నందాదేవి శిఖరంపై ఉష్ణోగ్రతలు మైనస్ 40 డిగ్రీల వరకు పడిపోతాయి. అంతటి చలిలో సాధారణ బ్యాటరీలు పనిచేయవు. నిఘా పరికరం నిరంతరం పనిచేయాలంటే దానికి స్థిరమైన విద్యుత్ సరఫరా కావాలి. అందుకే శాస్త్రవేత్తలు SNAP-19C (System for Nuclear Auxiliary Power) అనే జనరేటర్‌ను రూపొందించారు.
- ఇందులో ఏడు ప్లుటోనియం-238 క్యాప్సూల్స్ (Capsules) ఉంటాయి. ఇవి దాదాపు 1.9 నుండి 2 కిలోల బరువుంటాయి.
- ప్లుటోనియం-238 అత్యంత విషపూరితమైన, రేడియోధార్మిక మూలకం. ఇది విడుదల చేసే వేడి ద్వారా విద్యుత్ ఉత్పత్తి అవుతుంది.
- జపాన్- నాగసాకిపై అమెరికా వేసిన ‘ఫ్యాట్ మ్యాన్’ బాంబులో ఉన్న ప్లుటోనియంలో దాదాపు సగం పరిమాణం ఈ చిన్న జనరేటర్‌లో ఉంది. ఇది పేలడానికి కాదు, శక్తిని ఇవ్వడానికి రూపొందించబడింది. కానీ అది లీక్ అయితే జరిగే నష్టం ఊహాతీతం.
1965: ప్రాణాంతకమైన ప్రయాణం
1965 అక్టోబరులో మిషన్ ప్రారంభమైంది. భారతీయ దిగ్గజ పర్వతారోహకుడు కెప్టెన్ ఎం.ఎస్. కోహ్లి నాయకత్వంలో, అమెరికన్ నిపుణులతో కూడిన బృందం నందాదేవిని అధిరోహించడం మొదలుపెట్టింది. వారి వీపుపై 56 కిలోల బరువున్న పరికరాలు ఉన్నాయి. పర్వతారోహకులు ఆ అణు జనరేటర్‌ను ముద్దుగా “గురు” (Guru) అని పిలుచుకునేవారు. ఎందుకంటే దాన్ని తాకితే వెచ్చగా ఉండేది. ఆ వెచ్చదనం ప్రాణాంతక రేడియోధార్మికత అని వారికి తెలిసినా, ఆ చలిలో అది వారికి ఊరటనిచ్చింది.
బృందం ‘క్యాంప్-IV’ (సుమారు 24,000 అడుగుల ఎత్తు)కు చేరుకుంది. శిఖరానికి ఇంకొద్ది గంటల ప్రయాణం మాత్రమే మిగిలి ఉంది. సరిగ్గా అప్పుడే విధి వెక్కిరించింది. ఒక భయంకరమైన మంచు తుపాను (Blizzard) వారిని చుట్టుముట్టింది. ముందుకు వెళ్లే పరిస్థితి లేదు. బరువుతో కిందకు దిగడం అసాధ్యం. నాయకుడు కోహ్లికి రెండే మార్గాలున్నాయి: పరికరంతో సహా అందరూ మరణించడం లేదా పరికరాన్ని అక్కడే వదిలేసి ప్రాణాలు దక్కించుకోవడం.
అంతర్జాతీయ ఒత్తిళ్లు ఉన్నప్పటికీ, బృందం ప్రాణాలకే ప్రాముఖ్యతనిచ్చింది. జనరేటర్, యాంటెనా, ట్రాన్స్‌మిటర్‌లను అక్కడే ఒక సురక్షితమైన మంచు గుహ (Crevice)లో దాచిపెట్టి, రాళ్లతో కప్పి, తాళ్లతో కట్టి కిందకు దిగివచ్చారు. “వచ్చే ఏడాది వాతావరణం బాగున్నప్పుడు వచ్చి తీసుకువెళ్దాం” అనుకున్నారు. కానీ ఆ నిర్ణయం చరిత్రను మార్చేసింది.
1966: అదృశ్యమైన ‘అణు’ మృత్యువు
1966 వసంతకాలంలో మిషన్ మళ్లీ ప్రారంభమైంది. బృందం ఉత్సాహంగా అదే ప్రదేశానికి చేరుకుంది. కానీ అక్కడ వారు చూసిన దృశ్యం వారిని షాక్‌కు గురిచేసింది. వారు దాచిన గుహ, ఆ మంచు శిల, ఆ పరికరాలు… ఏమీ లేవు! కేవలం ఖాళీ జాడలు మాత్రమే మిగిలాయి.
భారీ హిమపాతం (Avalanche) కారణంగా ఆ మంచు శిల మొత్తం కిందకు జారిపోయిందని, పరికరంతో సహా నందాదేవి దక్షిణ ముఖం వైపున్న అగాధంలో పడిపోయిందని అంచనా వేశారు. ఆ అగాధం నేరుగా ‘నందాదేవి గ్లేసియర్’ లోకి దారితీస్తుంది. ఈ గ్లేసియర్ కరిగే నీరు ‘రుషిగంగా’ నదిగా మారి, ఆపై అలకనందలో, చివరగా పవిత్ర గంగానదిలో కలుస్తుంది.
ఆపరేషన్ రెడ్ & బ్లూ: విఫల యత్నాలు
పరికరం అదృశ్యం కావడంతో అమెరికా, భారత్ ప్రభుత్వాలు హడలిపోయాయి. అది ఉగ్రవాదుల చేతిలో పడితే? లేదా నీటిలో కలిస్తే? వెంటనే గాలింపు చర్యలు మొదలయ్యాయి. దీనికోసం హెలికాప్టర్లు, అత్యున్నత సాంకేతిక పరికరాలు వాడారు. మంచులో రేడియోధార్మికతను పసిగట్టే పరికరాలతో ఏళ్ళ తరబడి వెతికారు.
- నందాదేవి అభయారణ్యాన్ని (Sanctuary) 1974లో పర్యాటకులకు మూసివేశారు. పర్యావరణ పరిరక్షణ అని పైకి చెప్పినా, అసలు కారణం ఈ రేడియోధార్మికత గాలింపు చర్యలేనని బలమైన వాదన ఉంది.
- ఎన్ని కోట్లు ఖర్చు చేసినా, ఎన్ని బృందాలు వెళ్ళినా, ఆ “ప్లుటోనియం జనరేటర్” జాడ మాత్రం దొరకలేదు. అది మంచు పొరల కింద కొన్ని వందల అడుగుల లోతులో కూరుకుపోయి ఉండొచ్చని తేల్చారు.
పర్యావరణంపై ప్రభావం: వాస్తవమా? అపోహనా?
ఈ ఘటనపై ఉన్న ప్రధాన ఆందోళన పర్యావరణానిది.
- నీటి కాలుష్యం: ఆ జనరేటర్‌లోని ప్లుటోనియం క్యాప్సూల్స్ చాలా దృఢమైన “టాంటలమ్” (Tantalum) మిశ్రమ లోహంతో తయారు చేయబడ్డాయి. ఇవి తుప్పు పట్టడానికి, పగలడానికి వందల ఏళ్లు పడుతుందని అమెరికా శాస్త్రవేత్తలు వాదించారు. కానీ, హిమాలయాల్లో రాళ్ల రాపిడి (Grinding effect of glaciers) అసాధారణంగా ఉంటుంది. రాళ్ల మధ్య నలిగి ఆ క్యాప్సూల్స్ పగిలితే, ప్లుటోనియం పొడి రూపంలో నీటిలో కలిసే ప్రమాదం ఉంది.
- ఆరోగ్య సమస్యలు: నందాదేవి దిగువన ఉన్న ‘రైని’ (Raini) గ్రామంలో ప్రజలు వింత అనారోగ్య సమస్యలతో బాధపడుతున్నారని, పుట్టుకతోనే పిల్లలు లోపాలతో పుడుతున్నారని స్థానిక కథనాలు ఉన్నాయి. దీనికి ఆ అణు పరికరమే కారణమని గ్రామస్తులు నమ్ముతారు. అయితే, దీనికి సరైన శాస్త్రీయ ఆధారాలు (Medical data) ప్రభుత్వం ఎప్పుడూ విడుదల చేయలేదు.
- రుషిగంగా ప్రవాహం: ప్లుటోనియం-238 యొక్క అర్ధాయుష్షు (Half-life) 87 ఏళ్లు. అంటే 87 ఏళ్ల తర్వాత దాని శక్తి సగం అవుతుంది. కానీ అది పూర్తిగా నిర్వీర్యం కావడానికి శతాబ్దాలు పడుతుంది. ఇన్నేళ్లలో ఆ పరికరం తుప్పు పట్టి, కొద్ది కొద్దిగా విషాన్ని నీటిలోకి వదులుతూ ఉండొచ్చు (Slow poisoning).
రహస్యం బద్దలైన వేళ…
దాదాపు 12 ఏళ్ల పాటు ఈ విషయం అత్యంత రహస్యంగా ఉంచబడింది. 1977లో అమెరికా పత్రిక ‘ఔట్‌సైడ్’ (Outside Magazine)లో వచ్చిన ఒక పరిశోధనాత్మక కథనం ప్రపంచాన్ని ఉలికిపాటుకు గురిచేసింది. అప్పటి భారత ప్రధాని మొరార్జీ దేశాయ్ 1978లో పార్లమెంటులో ఈ విషయాన్ని అంగీకరించక తప్పలేదు. దీంతో భారత్‌లో తీవ్ర నిరసనలు వెల్లువెత్తాయి. పవిత్ర గంగా జలాలను కలుషితం చేసే హక్కు అగ్రరాజ్యానికి ఎవరిచ్చారని ప్రజలు ప్రశ్నించారు.
ఇంకా వీడని మిస్టరీ
ఈ మిషన్‌లో పాల్గొన్న పర్వతారోహకుడు మన్మోహన్ సింగ్ కోహ్లి తన పుస్తకంలో, “అదొక అద్భుతమైన సాహసం, కానీ విషాదకరమైన ముగింపు” అని పేర్కొన్నారు. మరో అమెరికన్ సభ్యుడు జిమ్ మెకార్తీ, “మనం దేవుడితో ఆటలాడాం” అని పశ్చాత్తాపం వ్యక్తం చేశారు.
నేడు, గ్లోబల్ వార్మింగ్ కారణంగా హిమాలయాల్లో మంచు వేగంగా కరుగుతోంది. ఏదో ఒక రోజు, ఆ మంచు పొరలు కరిగి, 1965లో పోగొట్టుకున్న ఆ అణు మృత్యువు బయటపడవచ్చు. లేదా ఈపాటికే అది మట్టిలో కలిసిపోయి, కనిపించని విషంలా మన నదుల్లో ప్రవహిస్తూ ఉండవచ్చు. ఏది ఏమైనా, నందాదేవి పర్వతంపై జరిగిన ఈ అణు ప్రయోగం, ప్రకృతిపై మానవుడు సాగించిన మూర్ఖపు చర్యకు ఒక చెరగని సాక్ష్యంగా మిగిలిపోయింది. గంగ ప్రవహించినంత కాలం, ఈ మిస్టరీ కూడా ప్రవహిస్తూనే ఉంటుంది.
A Passionate Telugu Writer Covering Politics, Public Voice, And Current Affairs With Clarity And Insight. Dedicated To Presenting Unbiased Perspectives Rooted In Truth And Regional Relevance. Believes In Giving A Voice To The People Through Powerful Storytelling And Factual Reporting.
