Delimitation: మహిళా సాధికారత దిశగా భారత ప్రజాస్వామ్యం వేయాల్సిన ఒక చారిత్రాత్మక అడుగు, లోక్సభ వేదికగా తడబడింది. 2029 నాటికి చట్టసభల్లో మూడో వంతు సీట్లను మహిళలకు కేటాయించాలన్న రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు, రాజకీయ చదరంగంలో పావుగా మారి అర్థాంతరంగా వీగిపోయింది. తీవ్ర వాదోపవాదాలు, అపనమ్మకాలు, భయసందేహాల మధ్య ఈ పరిణామం చోటుచేసుకోవడం దేశ ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో ఒక దురదృష్టకర అధ్యాయం. దశాబ్దాల నిరీక్షణకు మోక్షం లభిస్తుందన్న తరుణంలో, నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation) అనే అంశాన్ని తెరపైకి తెచ్చి ఏకాభిప్రాయాన్ని దెబ్బతీయడం వెనుక ఉన్న వ్యూహప్రతివ్యూహాలు ఇప్పుడు జాతీయ రాజకీయాలను కుదిపేస్తున్నాయి. నారీ లోకానికి దక్కాల్సిన న్యాయం, సాంకేతిక కారణాల సాకుతో మరోసారి అగమ్యగోచరంగా మారింది.
మూడు దశాబ్దాల పోరాటం
భారత రాజకీయ యవనికపై మహిళా రిజర్వేషన్ల (Women Reservations) పోరాటం నిన్న మొన్నటిది కాదు. దాదాపు మూడు దశాబ్దాల క్రితం తొలిసారి పార్లమెంటు గడప తొక్కిన ఈ బిల్లు, ఎంతోమంది ప్రధానుల హయాంలో చర్చకు వచ్చినా అటకెక్కిన సందర్భాలే ఎక్కువ. మాజీ ప్రధానులు అటల్ బిహారీ వాజ్పేయీ, మన్మోహన్ సింగ్ల కాలంలో ఈ దిశగా గట్టి ప్రయత్నాలు జరిగినప్పటికీ, ప్రాంతీయ పార్టీల అభ్యంతరాలు, సామాజిక సమీకరణాల వల్ల అది సాకారం కాలేదు. అయితే, 2023లో ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ (Narendra Modi) ప్రభుత్వం ‘నారీశక్తి వందన్ అధినియమ్’ (Nari Shakti Vandan Adhiniam) పేరుతో ఈ బిల్లును లోక్సభలో ఆమోదింపజేసి అందరి ప్రశంసలు అందుకుంది. అప్పుడు పక్షాలన్నీ ఏకగ్రీవంగా మద్దతు పలికినప్పటికీ, అమలు విషయంలో పెట్టిన మెలికలే నేటి వైఫల్యానికి పునాది వేశాయి. 33 శాతం సీట్ల కేటాయింపు అనేది కేవలం కాగితాలకే పరిమితం కాకూడదని ఆకాంక్షించిన మహిళలకు ఇప్పుడు మళ్ళీ నిరాశే ఎదురైంది.
Delimitation మెలిక – ఏకాభిప్రాయానికి తూట్లు
ప్రస్తుత సంక్షోభానికి ప్రధాన కారణం రిజర్వేషన్లను (Women Reservations) నియోజకవర్గాల పునర్విభజనతో (Delimitation) ముడిపెట్టడం. గతంలో కేంద్రం స్పష్టంగా ప్రకటించిన ప్రకారం- 2024 ఎన్నికల తర్వాత దేశవ్యాప్తంగా జనగణన (Census) నిర్వహించి, ఆ తర్వాతే డీలిమిటేషన్ ప్రక్రియ చేపట్టాల్సి ఉంది. ఈ డీలిమిటేషన్ కమిషన్ ప్రతి రాష్ట్రంలో పర్యటించి, బహిరంగ విచారణలు జరిపి, పారదర్శకంగా కొత్త నియోజకవర్గాలను ఖరారు చేయాలి. రాజ్యాంగ నిబంధనల ప్రకారం 2026 తర్వాత ప్రచురితమయ్యే జనాభా లెక్కల ఆధారంగానే ఈ పునర్విభజన జరగాలి. ఈ లెక్కన చూస్తే మహిళా రిజర్వేషన్లు (Women Reservations) 2034 నాటికి కానీ అమలులోకి వచ్చే అవకాశం లేదని దేశమంతా భావించింది. కానీ, కేంద్ర ప్రభుత్వం హఠాత్తుగా రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఈ ప్రక్రియను వేగవంతం చేయడానికి ప్రయత్నించడం, విపక్షాల్లో పెను అనుమానాలకు దారితీసింది.
ఇది కూడా చదవండి: Delimitation: డీలిమిటేషన్.. 850 సీట్ల వెనుక అసలు లెక్కలివే!
Delimitation – భౌగోళిక రాజకీయాల సెగ
పునర్విభజన అనేది భారత రాజకీయాల్లో అత్యంత సున్నితమైన, భౌగోళిక రాజకీయాల (Geopolitics) పై ప్రభావం చూపే అంశం. ముఖ్యంగా దక్షిణాది రాష్ట్రాలు తమ జనాభా నియంత్రణ విజయవంతంగా చేస్తున్న తరుణంలో, కేవలం జనాభా ప్రాతిపదికన సీట్ల పునర్విభజన (Delimitation) జరిగితే తమ ప్రాతినిధ్యం తగ్గిపోతుందన్న ఆందోళనలో ఉన్నాయి. ఇలాంటి క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో, విపక్షాలతో గానీ, పౌర సమాజంతో గానీ విస్తృత స్థాయి సంప్రదింపులు జరపకుండా ప్రభుత్వం ఏకపక్షంగా ముందడుగు వేయడం అగ్నికి ఆజ్యం పోసినట్లయింది. గమ్యం ఎంత సమున్నతమైనదైనా, ఎంచుకున్న మార్గం వివాదాస్పదమైతే అది వ్యవస్థాగత అవాంఛనీయ పరిస్థితులకు దారితీస్తుందని నిన్నటి లోక్సభ ఉదంతం నిరూపించింది. ఏకాభిప్రాయ సాధనలో ప్రభుత్వం విఫలమవ్వడం వల్ల మహిళల చిరకాల స్వప్నం రాజకీయ క్రీడలో బలైపోయింది.
ఆదర్శాల మాట – ఆచరణలో అడ్డంకులు
మహాత్మా గాంధీ చెప్పినట్లు మహిళలు పాత్రధారులు కాకుండా సమాజాభ్యున్నతి అసాధ్యం. విధాన నిర్ణయాల్లో స్త్రీల భాగస్వామ్యం పెరిగినప్పుడే సామాజిక, ఆర్థిక న్యాయం సాధ్యమవుతుంది. చట్టసభల్లో 33 శాతం రిజర్వేషన్లు అనేది కేవలం ఒక సంఖ్య కాదు, అది దేశ సగటు జనాభాలో సగం ఉన్న మహిళల ఆత్మగౌరవ ప్రతీక. కానీ, దురదృష్టవశాత్తూ మూడు దశాబ్దాల నిరీక్షణ తర్వాత కూడా రాజకీయ పార్టీల మధ్య నెలకొన్న అపనమ్మకాలు ఈ చారిత్రక అవకాశాన్ని చేజార్చుకున్నాయి. 2023లో బిల్లు ఆమోదం పొందినప్పుడు దక్కిన మైలేజీని, అమలు చేసే క్రమంలో నిలబెట్టుకోవడంలో పాలకపక్షం విఫలమైందన్న విమర్శను కొట్టిపారేయలేం. డీలిమిటేషన్ కమిషన్ పర్యటనలు, పారదర్శక నిబంధనల రూపకల్పన వంటి కీలక ప్రక్రియలను దాటవేసి ముందుకు వెళ్లాలని చూడటం ప్రజాస్వామ్య మూలసూత్రాలకే విరుద్ధమన్న వాదన బలంగా వినిపిస్తోంది.
అగమ్యగోచరంగా 2034 లక్ష్యం
భారత రాజకీయ చిత్రం మారాల్సిన తరుణంలో ఇలాంటి ప్రతిష్టంభన దేశ ప్రతిష్టను అంతర్జాతీయ స్థాయిలో ప్రభావితం చేస్తుంది. ఒకవైపు ప్రపంచ దేశాలు మహిళా ప్రాతినిధ్యంలో దూసుకుపోతుంటే, అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య దేశమైన భారత్లో ఇంకా సాంకేతిక కారణాలతో బిల్లులు వీగిపోవడం విచారకరం. 2026 గడువు, 2029 అమలు లక్ష్యం, 2034 అంచనాల మధ్య నలిగిపోతున్నది కేవలం ఒక బిల్లు మాత్రమే కాదు, కోట్లమంది మహిళల ఆశలు. నియోజకవర్గాల పునర్విభజనపై ఉన్న అపోహలను తొలగించడంలో ప్రభుత్వం తగినంత సమయం తీసుకోకపోవడం, విపక్షాలు కేవలం రాజకీయ కోణంలోనే దీన్ని అడ్డుకోవడం వెరసి భారత పార్లమెంటరీ చరిత్రలో నిన్నటి రోజు ఒక చేదు జ్ఞాపకంగా మిగిలిపోతుంది.
మహిళా రిజర్వేషన్ల బిల్లు కేవలం ఒక రాజకీయ అజెండాగా కాకుండా, ఒక జాతీయ ఆవశ్యకతగా పరిగణించబడాలి. ఓట్ల వేటలో మహిళలను కేవలం ‘ఓటు బ్యాంకు’గా చూసే ధోరణి వీడి, వారిని ‘నిర్ణేతలు’గా మార్చే చిత్తశుద్ధిని రాజకీయ పక్షాలు ప్రదర్శించాలి. రాజ్యాంగ ఆదర్శాలు కేవలం ప్రసంగాలకు పరిమితం కాకుండా, ఆచరణలో కనిపించాలంటే ప్రభుత్వం పారదర్శకతను, విపక్షాలు నిర్మాణాత్మక సహకారాన్ని అందించాలి. లేనిపక్షంలో, ఈ చారిత్రక బిల్లులు భయసందేహాల నీడలో ఇలాగే వీగిపోతుంటాయి, నారీలోకం కలలు కరిగిపోతూనే ఉంటాయి. ప్రజాస్వామ్య దేవాలయంలో మహిళలకు సరైన పీఠం దక్కనంత కాలం, భారత ప్రజాస్వామ్యం అసంపూర్ణమే!
